नाना पाटेकर : अभिनयाच्या पलीकडचा नटसम्राट! – अनिल बारसागडे.

भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या आणि मराठी रंगभूमीच्या क्षितिजावर असे काही मोजकेच तारे चमकून जातात, ज्यांची प्रभा चित्रपटगृहाच्या चार भिंतींपुरती किंवा रूपेरी पडद्याच्या चौकटीपुरती मर्यादित राहत नाही. ते पडद्यावर येतात, भूमिका जगतात आणि प्रेक्षकांच्या जाणिवांवर असा काही आघात करतात की, चित्रपट संपल्यानंतरही त्यांचा आवाज मनात घुमत राहतो. विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर ऊर्फ आपल्या सर्वांचे लाडके ‘नाना पाटेकर’ हे असंच एक अलौकिक व्यक्तिमत्त्व!

८ ऑक्टोबर २०२६ च्या त्या पहाटे गोव्याच्या भूमीवर हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने वयाच्या ७५ व्या वर्षी नानांनी या जगाचा निरोप घेतला. ‘नटसम्राट’चा पडदा कायमचा खाली आला. या दुःखाने संपूर्ण देश, मराठी मन आणि अभिनयसृष्टी सुन्न झाली आहे. पण नानांचा अंत म्हणजे केवळ एका अभिनेत्याचा अंत नाही; तो एका संघर्षाचा, एका करारी स्वाभिमानाचा आणि संवेदनशील माणुसकीच्या अखंड धगधगत्या पर्वाचा अस्त आहे.

संघर्षाच्या भट्टीत तावूनसुलाखून निघालेले व्यक्तिमत्त्व –

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयात जो आक्रमकपणा, जो वास्तववाद आणि जी एक खोल वेदना जाणवायची, ती कुठल्या ड्रामा स्कूलमधून किंवा अभिनयाच्या कार्यशाळेतून आलेली नव्हती; ती त्यांनी खऱ्या आयुष्यात भोगलेल्या भीषण गरिबीतून आणि संघर्षातून जन्माला आली होती.

१ जानेवारी १९५१ रोजी रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे एका अत्यंत सामान्य मध्यमवर्गीय कुटुंबात नानांचा जन्म झाला. वडिलांचा चित्रकलेचा व्यवसाय अडचणीत आल्यामुळे लहानपणीच कौटुंबिक आणि आर्थिक संकटांची कुऱ्हाड कोसळली. कुटुंबाला आर्थिक हातभार लावण्यासाठी तेराव्या वर्षी नाना मुंबईतील चुनाभट्टी परिसरात चित्रपटांचे पोस्टर्स आणि रस्त्यांवर झेब्रा क्रॉसिंग रंगवण्याचे कष्टाचे काम करू लागले. महिन्याला अवघे ३५ रुपये आणि एका वेळेचे जेवण मिळवण्यासाठी दररोज आठ-आठ किलोमीटरची पायपीट करावी लागायची. भुकेची ती दाहकता त्यांनी अगदी जवळून अनुभवली होती. म्हणूनच नंतरच्या काळात नाना सहजपणे म्हणायचे, “मला भुकेने अभिनय शिकवला.”

मुंबईच्या प्रसिद्ध ‘जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स’मधून शिक्षण घेतल्यानंतर नानांचा ओढा रंगभूमीकडे वाढला. तरुणपणी जाहिरातींचे बोर्ड रंगवता रंगवता ते कॉलेजातील नाटकांमधून अभिनय करू लागले. पण या गरिबीने आणि संघर्षाने नानांना कधी मोडले नाही; उलट याच संघर्षाने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला ती करारी धार दिली.

मी जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स, मुंबई येथे बी.एफ.ए.चे शिक्षण घेत असतानाचा काळ आजही माझ्या स्मरणात ताजा आहे. कलेसोबतच नाटकं आणि चित्रपट पाहण्याची मला विलक्षण आवड होती. त्याच काळात नाना पाटेकर यांच्याशी परिचय झाला. विशेष म्हणजे, ज्या वर्गात मी बसत होतो, त्याच वर्गात काही वर्षापूर्वी नानांनीही कलेचे धडे गिरवले होते, याचा मला मनापासून अभिमान वाटायचा. त्यांच्या रंगमंचावरील अभिनयाने मी अक्षरशः भारावून गेलो होतो. पुढे ‘लोकसत्ता’च्या माध्यमातून डॉ. यशवंत मनोहर यांच्यासोबत त्यांच्या मुलाखतीला उपस्थित राहण्याची संधी मिळाली. त्या भेटीत नानांचे विचार ऐकताना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची एक वेगळीच बाजू अनुभवली. माझ्याकडे SLR कॅमेरा असल्याने त्या अविस्मरणीय क्षणांचे अनेक फोटोही टिपले आणि नानांशी मनमोकळ्या गप्पा मारण्याचा योग आला. आज त्या भेटीला कित्येक वर्षे लोटली, पण कॅमेऱ्यात जपलेली ती छायाचित्रे आणि मनात कोरलेल्या त्या आठवणी अजूनही तितक्याच जिवंत आहेत.. त्यांचे व्यक्तिचित्र (पोर्ट्रेट पेंटिंग) करुन त्यांना भेट द्यायची इच्छा अधुरीच राहून गेली.. आता उरल्या आहेत त्या फक्त भारलेल्या आठवणी…

रंगभूमीची शिस्त अन् रूपेरी पडद्यावरचा प्रकोप –

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची खरी जडणघडण मराठी रंगभूमीच्या पवित्र मातीत झाली. ‘हमीदाबाईची कोठी’मधील सत्तार असो किंवा जयवंत दळवींच्या ‘पुरुष’ नाटकातील कुप्रसिद्ध गुलाबराव असो, नानांनी रंगमंचावर अशी काही नशा उभी केली की प्रेक्षक थक्क होऊन पाहत राहायचे. संवादांमधील विराम (pauses), आवाजातील चढाव-उतार, डोळ्यांतील अस्वस्थता आणि शरीरबोलीचा अचूक वापर ही रंगभूमीने त्यांना दिलेली शिस्त होती.

१९७८ मध्ये ‘गमन’ चित्रपटातील एका छोट्या भूमिकेतून त्यांनी हिंदी सिनेसृष्टीत पदार्पण केले. सुरुवातीच्या काळात ‘भालू’, ‘आज की आवाज’, ‘अंकुश’ आणि ‘प्रतिघात’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. परंतु, १९८९ मध्ये आलेल्या ‘परिंदा’ चित्रपटातील ‘अण्णा सेठ’ या क्रूर, मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ खलनायकाच्या भूमिकेने संपूर्ण भारतीय चित्रपटसृष्टी हादरवून सोडली. अण्णा सेठच्या रूपाने नानांनी क्रौर्य आणि शांतता यांचा असा काही भीषण मेळ घातला की, त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

यानंतर आलेला ‘क्रांतिवीर’ (१९९४)! या चित्रपटातील ‘प्रताप नारायण टिळक’ ही भूमिका तर भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात अजरामर झाली. अन्यायाविरुद्ध आणि सामाजिक सडकेपणाविरुद्ध पेटून उठलेला प्रताप जेव्हा संवादांचा आक्रोश करायचा, तेव्हा चित्रपटगृहातील प्रत्येक प्रेक्षकाच्या अंगावर काटा यायचा. “ये मुसलमान का खून, ये हिंदू का खून… बताओ इसमें से कौन सा मुसलमान का है, कौन सा हिंदू का?” हा त्यांचा संवाद केवळ सिनेसृष्टीचा संवाद राहिला नाही; ती अन्यायाविरुद्ध पुकारलेली एक डरकाळी होती. या भूमिकेसाठी नानांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.

अष्टपैलू कलावंत : क्रौर्य, विनोद आणि शोकांतिका –

नाना पाटेकर यांना कुठल्याही एका विशिष्ट चौकटीत किंवा प्रतिमेत (typecasting) अडकवून ठेवणे अशक्य होते.
‘अग्निसाक्षी’ मध्ये त्यांनी संशयी आणि मानसिक अस्वस्थता असलेला धोकादायक पती साकारून पुन्हा एकदा राष्ट्रीय पुरस्कार पटकावला.

‘अब तक छप्पन’ मध्ये इन्स्पेक्टर साधू आगाशेच्या भूमिकेत अतिनाट्य टाळून केवळ शांत नजरेने आणि संयमित संवादांनी (underplay) कायदा आणि कर्तव्याची भयानक ताकद दाखवून दिली.

‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ (१९९१) या स्वतः दिग्दर्शित केलेल्या चित्रपटासाठी त्यांनी प्रत्यक्ष मराठा लाईट इन्फंट्रीसोबत अत्यंत कठोर लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते. सैनिकी शिस्त आणि देशप्रेमाचे ज्वलंत रूप त्यांनी या चित्रपटातून मांडले.

गंभीर भूमिकांचा हा राजा जेव्हा ‘वेलकम’ मध्ये ‘उदय शेट्टी’ बनून अनिल कपूरसोबत विनोदी जुगलबंदी करायचा, तेव्हा प्रेक्षक हसून हसून लोटपोट व्हायचे. ज्याच्या अभिनयात दुःखाची अथांग खोली असते, तोच कलाकार विनोदाची अशी उत्तुंग शिखरे गाठू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले.
आणि मग आला त्यांच्या कारकिर्दीतील सुवर्णमहोत्सवी टप्पा – ‘नटसम्राट’!

कुसुमाग्रजांच्या अजरामर नाटकावर आधारित या चित्रपटात त्यांनी ‘गणपतराव अप्पासाहेब बेलवलकर’ ही शोकांतिका जगली. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेला, पण उतरत्या वयात स्वकीयांकडूनच उपेक्षित झालेला एक महान नट जेव्हा पडद्यावर एकाकीपणाचे आणि हतबलतेचे अश्रू ढाळायचा, तेव्हा चित्रपटगृहातील प्रत्येक डोळा पाणावायचा. गणपतरावांचा तो आर्त टाहो.. “कुणी घर देता का घर?”.. हा नानांनी मराठी माणसाच्या काळजावर उमटवलेला कायमचा ठसा ठरला.

पडद्यामागचा ‘माणूस’ आणि सैनिकांप्रती निष्ठा –

नाना पाटेकर केवळ रूपेरी पडद्यापुरते ‘स्टार’ नव्हते; ते खऱ्या आयुष्यात जमिनीवर चालणारे एक संवेदनशील माणूस होते. यश आणि प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचूनही त्यांनी कधीही आलिशान जीवनशैलीचा देखावा केला नाही.

१९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या वेळी, जेव्हा देश संकटात होता, तेव्हा नानांनी केवळ पडद्यावर देशभक्ती न दाखवता प्रत्यक्ष रणभूमीवर जाण्याचा निर्णय घेतला. तत्कालीन संरक्षणमंत्र्यांची परवानगी काढून ते तब्बल ६० दिवस द्रास, लेह आणि कुपवाडा यांसारख्या अत्यंत दुर्गम आणि धोकादायक भागांत जवानांसोबत राहिले. Quick Reaction Team सोबत त्यांनी काळ घालवला. युद्धभूमीवर जाण्यापूर्वी ७६ किलो वजन असलेले नाना जेव्हा परत आले, तेव्हा त्यांचे वजन ५६ किलो उरले होते. “देशासाठी एवढं तरी आपण करू शकतो,” हे त्यांचे साधे पण प्रगल्भ शब्द त्यांच्यातील कडव्या देशभक्ताची साक्ष देतात.

*’नाम फाउंडेशन’ :* माणुसकीचा उभा राहिलेला दीपस्तंभ!
नानांच्या आयुष्यातील सर्वात तेजस्वी आणि सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला गेलेला अध्याय म्हणजे त्यांचे सामाजिक कार्य! महाराष्ट्रातील दुष्काळ आणि त्यामुळे होणाऱ्या शेतकरी आत्महत्यांनी नानांचे संवेदनशील मन आक्रंदून उठले. केवळ अश्रू ढाळण्यापेक्षा किंवा भाषणे ठोकण्यापेक्षा त्यांनी कृतीचे पाऊल उचलले.

सप्टेंबर २०१५ मध्ये त्यांनी ज्येष्ठ अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या साथीने ‘नाम फाउंडेशन’ (NAAM Foundation) या धर्मादाय संस्थेची स्थापना केली. मराठवाडा व महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आर्थिक मदत करणे, आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या विधवांना मोफत शिवणकाम किंवा रोजगाराची साधने उपलब्ध करून देणे, गावोगावी तलाव व कालवे उपसून जलसंधारणाची कामे करणे, आणि गावेच्या गावे दत्तक घेऊन त्यांचा कायापालट करणे यांसारखी प्रचंड कामे या चळवळीतून उभी राहिली.

नानांनी चित्रपटांमधून कमावलेला पैसा आणि प्रसिद्धी स्वतःपुरती न ठेवता ती वंचितांच्या आसवांना पुसण्यासाठी वापरली. त्यामुळेच नाना हे केवळ सिनेसृष्टीतील ‘स्टार’ न राहता, महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील सामान्य जनतेसाठी आधाराचा एक भक्कम वटवृक्ष बनले.

कौटुंबिक आयुष्य अन् विरहातील आदर –

नाना पाटेकर यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातही संघर्ष, समर्पण आणि कृतज्ञतेची एक वेगळी कहाणी होती. १९७८ मध्ये त्यांचा विवाह रंगभूमीवरील कलाकार आणि बँकेत नोकरी करणाऱ्या नीलकांती यांच्याशी झाला. नानांच्या अत्यंत बिकट संघर्षाच्या काळात नीलकांती यांनी त्यांना मोठा आर्थिक व मानसिक आधार दिला.

पुढे विचारांमधील तफावतीमुळे दोघे तब्बल ३५ वर्षे एकमेकांपासून वेगळे राहिले, परंतु त्यांनी कधीही कायदेशीर घटस्फोट घेतला नाही. दूर राहूनही एकमेकांप्रती असलेला आदर आणि कृतज्ञतेची भावना त्यांनी शेवटपर्यंत जपली. पहिल्या मुलाचे निधन आणि आयुष्यातील अनेक कौटुंबिक आघात पचवून नानांनी स्वतःला कलेसाठी आणि समाजासाठी झोकून दिले होते.

अश्रूंच्या पलीकडचा ‘नटसम्राट’ : भावपूर्ण आदरांजली –

नाना पाटेकर यांच्या स्वतःच्याच शब्दांतील एका प्रसिद्ध कवितेच्या ओळी आज त्यांच्याच एक्झिटवर तंतोतंत लागू पडतात..
“मी असा का झालो असुरक्षित? कधी निघणार मी बाहेर? मीच बांधलेल्या थडग्यातून…
खरतर हा आभाळाचा मंडप माझ्यासाठीच आहे ना?
कधी चिमटणार मी आकाशाला? कधी लिंपणार या चांदण्या मी माझ्या केसांत?
थोडा हात लांब करून अंधाराला छेदण्याची गरज आहे…
कोणी येणार का बरोबर? पहिल्यांदा अंधार अंगावर घेऊ, मग आकाश लांब नसेल…”

आज नानांनी खरोखरच अंधाराला छेदून त्या अथांग आकाशाला कवेत घेतले आहे.

पद्मश्री (२०१३), तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, अनेक फिल्मफेअर आणि राज्य शासन पुरस्कारांनी विभूषित झालेले नाना पाटेकर आज आपल्यातून शारीरिकदृष्ट्या निघून गेले असतील; पण त्यांचा करारी आवाज, त्यांची ती तीक्ष्ण नजर, त्यांची निर्भीड आणि परखड वक्तव्ये, आणि ‘नाम फाउंडेशन’च्या रूपाने त्यांनी पेरलेली माणुसकीची बियाणी युगानुयुगे जिवंत राहतील.

पडदा खाली आला आहे… नटसम्राट रंगमंचावरून निघून गेला आहे… पण प्रेक्षकांच्या हृदयात त्यांनी निर्माण केलेली जागा आता कोणीही भरून काढू शकणार नाही.

धगधगत्या अभिनयाला, स्वभावातील रोखठोक स्वाभिमानाला आणि संवेदनशील माणुसकीला भावपूर्ण आदरांजली!

नाना, तुमचा अभिनय आणि तुमचे आयुष्य नेहमीच या देशाला प्रेरणा देत राहील!
……

अभिवादनकर्ता –
©लेखक : *अनिल केशवराव बारसागडे*
गडचिरोली- ४४२६०५ (महाराष्ट्र)
दिनांक : ८ ऑक्टोबर २०२६
📲 ९४२०५१०२३९
📩 anil.barsagade@gmail.com